Ayasofya

Dünyanin 8. harikalarindan birisi sayilan Ayasofya, Sanat Tarihi ve mimarlik dünyasinin 1 numarali yapisi hüviyetindedir. Bu yasta ve bu ebatta zamanimiza gelebilmis ender eserlerdendir. Orijinal adi Hagia Sofia olan, Türklerin Ayasofya dedikleri yapi yanlis bir sekilde, Saint Sofia olarak bilinir. Bazilika, Sofia isimli bir azizeye degil, Kutsal Hikmet’ e ithaf edilmisti. Önceki bir pagan mabedinin yerinde yapilmis 3 ayri bazilika ayni isimle anlatilmisti. Imparator Büyük Konstantin devrinde kilise yapilmadigi halde, bazi kaynaklar, ilk Ayasofya Bazilikasinin onun tarafindan yaptirildigini iddia ede gelmistir. Küçük ölçülerdeki ahsap çatili ilk yapi 4. y.y. ikinci yarisinda Büyük Konstantin’ in oglu Konstantinus zamaninda yapilmistir. 404 yilinda, bir isyan sirasinda yanan ilk yapinin yerine, daha büyük ölçülerde insa edilen 2. kilise 415 yilinda törenle açilmisti. 532 yilinda Hipodromda yapilan bir araba yarisi sonucu çikan kanli isyan on binlerce sehirlinin ölümüne ve pek çok binanin yakilmasina sebep olmustu. “Nika” isyani diye bilinen ve Imparator Justinyen aleyhine gelisen bu isyanda Ayasofya Kilisesi de yakilmisti.

Isyani zorlukla bastiran Imparator Justinyen “Adem’ den beri hiçbir devirde görülmemis ve görülmeyecek” bir ibadethane yapmak için harekete geçti. Önceki bazilikanin kalintilarinin üzerine 532 yilinda yapilmaya baslanan, Hiristiyanlik aleminin bu en büyük kilisesi bes yilda tamamlanarak, 537’ de merasimlerle açildi. Imparator hiçbir masraftan kaçinmayarak devlet hazinesini mimarlarin önüne saçti. (Tralles’ li Anthemius ile matematikçi, Miletoslu Isidorus) Kubbe insaati Roma mimarisi tarafindan gelistirilmistir, Bazilika plani da eski devirlerden beri tatbik edilmekte idi. Yuvarlak yapilarin üzerleri çok büyük ölçüde kubbe ile örtülebilmisti. Ancak Justinyen Ayasofya’ sindaki gibi dikdörtgen bir mekan ortasinda, dev ölçüde bir merkezi kubbe yapimi, mimarlik tarihinde ilk kez deneniyordu. Rahiplerin koruyucu dualari okumalari devam ederken, Imparatorlugun hemen her yerinde mevcut olan erken devir kalintilarindan getirtilen çok sayida ve degisik mermer parçalari, sütunlar yapida kullanildi. Sonralari da bu devsirme malzeme ve bilhassa sütunlar için, neye yarayacagi anlasilmaz, bir sürü orijin hikayesi uyduruldu.

Justinyen devrinde Ayasofya bir zevk ve gösteris ürünü olarak ortaya çikmisti. Sonraki devirlerde ise bir efsane ve sembol olarak kabul edilmistir. Bin yil süre ile asilamayan ölçüleri yaninda finans zorluklari ve teknik yetersizliklerden ötürü efsanevi görülmüs, böyle bir yapinin ancak kutsal kuvvetlerin yardimi ile yapilabilecegi zannedile gelmisti. Ayasofya bir 6y.y. Bizans devri eseri olmakla beraber, ön misali olmayan, sonraki devirlerde de taklit edilmeyen Roma mimari gelenegine bagli bir “Deneme” dir. Dis ve iç görünüsteki tezat ve iri kubbe Roma’ nin mirasidir. Dis görünüs zarif degildir, proporsiyonlara dikkat edilmemis, bir kabuk gibi yapilmistir. Bunun tersine iç görünüm saray gibi görkemlidir, göz alicidir; yapi, dev bir “Imparatorluk” eseridir. Açilis merasiminde heyecanina hakim olamayan Imparator atlarin çektigi arabasi ile içeriye dalmis, Tanriya sükür ederek, Süleyman Peygambere üstün çiktigini haykirmisti.

Bazilika etrafini çevreleyen yüksek binalari ile büyük bir dini merkez olarak gelismisti. Bizans Imparatorlari ile Dogu Hiristiyan kilisesinin yüzyillar sürecek çekismeleri için sahne artik hazirdi. Essiz ve üstünlügüne ragmen yapinin hayati önemde hatalari vardi. En önemli mesele kubbenin iriligi ve yan duvarlara yaptigi basinç idi. Böylesine bir kubbenin agirliginin temellere aktarilmasi için lazim olan mimari unsurlar o devirde henüz tam gelismemisti. Yanlardan disa dogru egilen duvarlar orijinal, basik kubbenin 558 yilinda yikilmasina sahit oldular. Yapilan ikinci kubbe daha yüksek ve daha küçük çapli tutulmustu. Bu kubbenin de yariya yakin kismi 10 ve 14 y.y.’ larda 2 defa daha çökmüstür.

Ayasofya her devirde hazineler dolusu sarflar yapilarak ayakta tutulabilmistir. Türk’ lerin sehri 1453 yilinda fethetmeleri, harap durumdaki Ayasofya’ nin derhal camiye çevrilerek kurtarilmasina sebep olmustur. Türk mimari Koca Sinan’ in 16.y.y da ekledigi payanda duvarlari, 19. y.y. ortasinda Mimar Fossati kardeslerin ve 1930’ dan itibaren yapilan diger restorasyonlar ve kubbenin demir kusak ile çevrilmesi önemli tamirlerdi. 2000' li yillarin restorasyonlari, mevcut madeni portatif iskele ile daha seri yapilabilecektir. Ayasofya 916 yil bas kilise ve 477 yil cami olarak, ayni tanriya inanan 2 degisik dinin hizmetinde olduktan sonra Atatürk’ ün emri ile müze yapilmistir. 1930-1935 yillari arasinda ortaya çikartilip temizlenen bir kisim mozaikler Bizans 'in önemli sanat eserleri arasinda yer alirlar. Bizans ve Osmanli döneminin izlerini tasiyan muhtesem mimarisi ile ülkemizin en çok ziyaret edilen ilk üç müzesinden biridir.

Ayasofya hakkinda detayli bilgi için tiklayiniz

Yorum Yaz

Okunma : 6727

Yazdır

Gönder