Agri Dagi

Agri Adi Nereden Geliyor?

Agri Dagi' nin adi zaman zaman degisik söylenmistir.

Çesitli tarihlerde Agri’ ya Argi, Han Argi, Arguri, Arkuru, Ark Dagi, Argi Dagi denilmistir. Selçuklular buraya yerlestikten sonra Egri Dag, bilahare Agri Dag adini aldi. Zamanla Agri Dagi, sekline dönüstü. Halk bazen Kire/Kira olarak da ad vermektedir.

1938’ den beri Il, sinirlari içindeki Türkiye’ nin bu en yüksek dagi olan Agri Dagi' na izafeten Agri olarak isimlendirilmektedir.

Urartu adinin bu kavme, güneydeki Samiler tarafindan verildigi ve bunun "Ur-Ar-tu" (Yukari ülke, yüksek memleket) manasina geldigi ileri sürülmektedir. Hatta bu isimdeki "Ur" (yukari, yüksek) kelimesinin Sümerce’ den geldigi ve Akadlilar' ca Dicle- Firat yukarilarinin "Yukari Memleket" manasina böylece anildigi kanaatine varilmistir. Bu yüzden, Urartu ülkesinin en yüksek daglarina da "Ararat Daglari" isimleri verilmis bulunuyor. Sonradan Musevilerle, Hiristiyanlar Tevrat' tan alarak bu adi Agri Dagi' na alem etmislerdir.

Küçük Arsakli Devleti zamaninda memleket baslica 15 eyalete ayrilmis; bunlardan hükümdarlarin yazlik ve kislik baskentlerinin bulundugu yukari Aras Boyu ve Agri Dagi çevresinde Ararat Eyaleti adi verilmistir.

Anlasilacagi gibi; Ararat, Agri Dagi' nin adi degil, bu bölgenin Urartu ve Arsaklilar zamanindaki adidir. Agri Dagi' nin eski Türkçe’ de "yüksek" anlamina gelen Agri ve Agru kelimesinden geldigi öne sürülmektedir. Ayrica Agri kelimesinin Arapça’ da “muhtesem” anlamindaki agra ile ilgili oldugu da belirtilmektedir. Bu adlar, zamanla söylene söylene halk arasinda Agri Dagi olarak benimsenmistir.

Büyük Agri Dagi

Büyük ve Küçük Agri Daglari; Türkiye, Iran ve Nahcivan devlet sinirlarinin birlestigi bir noktada yer alir. Küçük Agri doguda, Büyük Agri Dagi batidadir. Her ikisine birden Agrilar denir. Dogubayazit ovasinin kuzeyinde, ilçe merkezine 15 km. uzakliktadir. Ana kütleyi Büyük Agri olusturmaktadir. Her ikisinin yamaçlarinda olusmus pek çok parazit koniler vardir.

Türkiye’ nin en büyük dagi olan Büyük Agri Dagi (5137 m.) solmus volkanik bir yanardagdir. Agri Dagi, Aras Güneyi Dagi' nin ucu ile baglantilidir. Agri Dagi ile bu sira dagi birbirinden Pamuk Gedigi ayirmaktadir ki, Dogubayazit-Igdir karayolu buradan geçer.

Agri Dagi' nin kuzey batisindaki Igdir Ova' sindan yüksekligi 4500 m. güneyindeki Dogubayazit düzlügünden nisbi yüksekligi 3400 m. dir. Bu fark Igdir Ova' sinin çukurda olusundandir.

Agri Dagi, küçük tepeler teskil etmeden, birbirine tek basina yükselerek dünya volkanlarinin en görkemlisi olmustur. Dagin zirvesinde kar ve buzlarla kapli bir krater vardir. Bundan örtülü dagin tepesi yaz-kis devamli karla kapli olarak beyaz görünür. Büyük Agri’ nin üzerini bulut örter ve tepe tarafina yazin dahi kar ve yagmur yagar.

Agri Dagi yaklasik 17 km. yari çapinda bir taban üzerine oturmustur. 1188 km2 yer kaplamaktadir. Çevresi 128 km. dir. Dagin tepe tarafi üç çataldir ve en yüksekligi Igdir’ a bakandir. Kar siniri 4000-4500 metreden baslayan dag, genis bir alana egemen oldugu için, Karaköse’ nin bir çok yerinden, Igdir ilinin ve Nahçivan’ in her tarafindan, Van, Erzurum, Kars, Ermenistan ve Iran’ in yüksek yerlerinden görülebilir. Bu dev kütlenin yakindan görünüsü heybetli ve etkileyicidir.

Dag bir sünger gibi kendi suyunu kendi içine çekerek emer. Dagin emdigi sularin bir kismi Serdarbulak, Yakup, Örtülü ve Topçatan kaynaklari ile disari çikar. Ancak yarik bulamayan kar sulari dagin eteklerine dogru akar. Dag eteklerine yaylaya çikan göçebeler, dagda çok sayida bulunan evcil ve yabani hayvan bu sulardan faydalanir.

Ülke turizmi yönünden büyük bir öneme sahip olan; her zaman karli, her zaman dumanli... Onun basi hep göklerde... Büyüleyici beyaz zirvesi sonsuza asilmis bir bulut gibi ve yeryüzünden tamamen kopmus görünen efsane Agri Dagi, türkülere sinmis, asiklara ilham kaynagi olmus...

Büyük Agri’ nin kuzey yamacinda ve 4000 m. yükseklikte Küp Gölü adinda bir karakter göl vardir.

Dagin zirvesinde Agustos ayinda bile isi –6 dereceden asagi düsmez. Yaz mevsiminin sicak günlerinde normal isi 0’ in altinda -6, -10 arasinda olur. Yaylasi bol, otlaklarinin her mevsimde otlari görünür. Agri Dagi' nin yamaçlarinda agaçsi bitki örtüsünün çok seyrek oldugu dikkati çeker. Bazi kesimlerde bodur hus agaçlarina ve ardiç çaliliklarina rastlanir.

Kisin Dogubayazit Ovasi karla örtülü oldugu halde, Agri Dagi' nin güneydogu, güney ve güneybati yamaçlarinda kar tutmayan pek çok yer vardir. Kisin buradan “kislak” olarak kullanilip koyun otlatilir. Bilhassa inek vadisindeki magaralar, yüzlerce koyunu barindirabilecek genisliktedir.

Tarihi belgeler, Dede Korkut Hikayeleri ile Istahri ve Mukaddesi gibi Arap yazarlarinin verdikleri bilgilere göre, önceki yüzyillarda Agri yamaçlarinin ormanlarla örtülü oldugu anlasilmaktadir. Günümüzde iyice çiplak bir durum kazanan Agri Dagi' nin etekleri, çevresine tespih taneleri gibi dizilen köylerde çok sayida beslenen hayvanlara asiri otlama yüzünden iyice çoraklasmakta, hatta erozyon bas göstermektedir. Hafif bir rüzgarda Örtülü, Çiftlik, Türkmen ve Gölyüzü Köyleri çevresinde kum firtinasi baslamaktadir.

Küçük Agri Dagi

Agri Dagi' nin volkanik kütlesi temelde birdir, sonradan iki büyük koniye ayrilir. Iste bu konilerden dogudakine Küçük Agri Dagi adi verilir.

Büyük Agri Dagi’ nin hemen yani basinda yükselen Küçük Agri Dagi, olus ve yapi bakimindan Büyük Agri Dagina’ ya benzer. Bu digerinin tersine sivridir, tam bir konik çadir seklindedir. Küçük Agri Dagi daha sivri, büsbütün susuz ve çiplaktir. Her iki volkan dagin doruk çevresinde dört yana dogru derin sarp yamaçli ve dar vadiler uzanir.

2500 metreye kadar ortak bir taban üzerinde yükselen iki koniyi, yani Büyük Agri Dagi ile Küçük Agri Dagi' ni 14 Km uzunlugundaki Serdarbulak Geçidi (2687 m.) ayirmaktadir. Bu iki dagin arasi kisa agaçlarla kaplidir. Küçük Agri Dagi’ nin kari yaz ortaminda tümüyle kalkar.

Küçük Agri Dagi’ nin tam tepesinde kraterin agzinda göl halinde su birikirse de, bu çukurlugun sulari yazin kurur. Yamaçlar diktir, fakat çoklukla kayalik degildir.

Agri Dagi hakkinda detayli bilgi için tiklayiniz

Yorum Yaz

Okunma : 11968

Yazdır

Gönder